د پاکستان او امریکا پټې اړیکې؛ د دواړو هېوادونو د پوځي چارواکو تازه لیدنې د څه لپاره دي؟
لیکوال: د سیاسی چارو شنونکی نجیب الله هوتک
د افغانستان د جګړې په اړه د امریکا د کمېسیون د پلاوي لیدنه د پاکستان د پوځ له قوماندان فیلډ مارشال عاصم منیر سره په داسې حال کې ترسره کېږي چې د کابل او اسلاماباد اړیکې یو ځل بیا حساسې مرحلې ته داخلې شوې دي. په وروستیو ورځو کې د دواړو لورو ترمنځ امنیتي تورونه، سرحدي نښتې او حتی د هوايي بریدونو ادعاوې هم مطرح شوې دي.
زما په اند، پاکستان ښايي د دې پلاوي له لیدنې مخکې له سعودي عربستان، قطر او ترکیې سره هم خبرې کړې وي، څو خپلې خرابې اړیکې له افغانستان سره، البته د خپلو مصلحتونو او غوښتنو پر بنسټ، بېرته ورغوي. خو د دغو منځګړیتوبونو هڅو تر اوسه کومه څرګنده پایله نه ده لرلې.
دا ځل امکان لري چې پاکستان امریکا ته د خبرو اترو وړاندیز کړی وي، څو له یوې خوا خپلې اړیکې له امریکا سره بېرته ورغوي او له بلې خوا د افغانستان په اړه د واشنګټن ملاتړ یا همکاري ترلاسه کړي. دلته دوه مهم احتمالونه شته:
لومړی، کېدای شي دا د افغانستان لپاره یو ډول دام وي او پاکستان وغواړي چې د امریکا له لارې خپلو مخالفینو ته زمینه برابره کړي، څو نیابتي جګړه پیل کړي. د بېلګې په توګه، په دې وروستیو کې افغانستان ته د چترال له لارې د مخالف وسلهوالو را اړول او د جګړې هڅه ده. خو د اسلامي امارت وسلهوالو ځواکونو د مخامخو نښتو په پایله کې یو شمېر کسان وژلي، ځینې یې نیولي او یا له سیمې په تېښته بریالي شوي دي. که پاکستان بیا هم د ورته سناریو د تکرار هڅه وکړي، دا به د تېر په څېر له جدي خنډونو سره مخ شي؛ ځکه افغانان اوس خپل اصلي دښمنان تر بل هر وخت ښه پېژني.
دویم، کېدای شي امریکا وغواړي چې د پاکستان له لارې خپلې خرابې اړیکې بېرته ورغوي. ښايي د پاکستان له خوا د سولې او روغې جوړې موضوع د یوې پلمې په توګه مطرح شي، خو اصلي هدف به دا وي چې امریکا د دیپلوماتیکو خبرو لپاره زمینه برابره کړي. په دې توګه به اړیکې بېرته عادي شي او پاکستان هم یوې مثبتې پایلې ته ورسېږي. جګړو، سیاسي او اقتصادي فشارونو تر اوسه کومه څرګنده نتیجه نه ده ورکړې؛ نو امکان لري چې دا ځل خبرې اترې د یوه زبرځواک په منځګړیتوب پیل شي.
په ظاهره، د دې لیدنې موخه روښانه ده: د افغانستان د جګړې په اړه د امریکا کمېسیون په افغانستان کې د امریکا د شل کلنې جګړې پرېکړې او کړنې ارزوي او غواړي چې د سیمې د هېوادونو، په ځانګړي ډول د پاکستان، نظرونه هم په دې ارزونه کې شامل کړي. دغه کمېسیون ټینګار کړی چې دنده یې په افغانستان کې د امریکا د ستراتیژیکو، دیپلوماتیکو او عملیاتي پرېکړو ارزول دي.
خو د دې خبرو له محتوا داسې هم ښکاري چې امریکا ښايي د تېرې شل کلنې جګړې د ارزونې ترڅنګ د اسلامي امارت د اوسني وضعیت او ځواکمنتیا ارزونه هم کوي. واشنګټن غواړي پوه شي چې اسلامي امارت په تېرو پنځو کلونو کې کوم پرمختګونه کړي، له پراخو بندیزونو او نړیوالو فشارونو سره سره یې څنګه خپل امنیت ټینګ کړی او تر کومه حده یې د ځانبسیا اقتصاد د رامنځته کولو هڅه کړې ده.
خو د دې لیدنې وخت نورې مهمې پوښتنې هم راولاړوي:
ولې په همدې حساسې مرحله کې امریکايي پلاوی د افغانستان، سیمهییز امنیت او د افغانستان په جګړه کې د پاکستان د رول په اړه د پاکستان د پوځ له قوماندان سره مستقیمې خبرې کوي؟
د پاکستان د پوځ مشر له امریکا سره نږدې اړیکې لري او واشنګټن معمولاً د مهمو موضوعاتو په اړه تر هر څه مخکې له هغو کسانو سره خبرې کوي چې پرې باور لري. زما په اند، عاصم منیر ښايي د افغانستان په اړه د پاکستان پخوانی منفي دریځ تکرار کړي او ادعا وکړي چې اسلامي امارت د پاکستان له مخالفو ډلو سره مرسته کوي. ښايي هغه له امریکا وغواړي چې له پاکستان سره اقتصادي او امنیتي مرستې وکړي، څو اسلاماباد وکولای شي په افغانستان کې بیا جګړه پیل کړي.
خو دا ډول وړاندیز به له جدي ستونزو سره مخ شي. پاکستان ښايي په افغانستان کې د جګړې لپاره نوې لارې ولټوي او مخالفې ډلې بیا منسجمې کړي، خو دا ځل به یې هڅې د تېر په پرتله لا ډېرې ناکامې شي؛ ځکه افغانان اوس خپل اصلي دښمنان او د هغوی موخې تر بل هر وخت ښه پېژني.
لومړی احتمال دا دی چې امریکا غواړي د افغانستان د وضعیت په اړه د پاکستان روایت او ارزونه په مستقیم ډول د دغه هېواد له تر ټولو لوړ پوځي مقام څخه واوري. عاصم منیر هم د افغانستان د جګړې د ارزونې پر مهال د سیمهییز لیدلوري او د پاکستان د تجربې پر اهمیت ټینګار کړی دی.
دویم احتمال دا دی چې واشنګټن غواړي د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اوسنیو امنیتي تحولاتو په اړه لا دقیقه پوهه ترلاسه کړي. په وروستیو ورځو کې اسلاماباد پر افغانستان تورونه لګولي او کابل هم متقابل تورونه رد یا مطرح کړي دي. له همدې امله، د پاکستان له لوړپوړي پوځي چارواکي سره خبرې ښايي د سیمې د اوسني امنیتي وضعیت د درک لپاره د امریکا د هڅو یوه برخه وي.
سره له دې چې پاکستان تل په نړیوالو غونډو کې پر افغانستان تورونه لګولي، امریکا ښايي په دې هم پوهېږي چې اسلاماباد په ډېرو مواردو کې له سیاسي تبلیغاتو او متضادو روایتونو څخه کار اخلي. له همدې امله، امکان لري چې واشنګټن د پاکستان ادعاوې له نورو معلوماتو او سرچینو سره پرتله کړي، څو د وضعیت په اړه متوازن تصویر ترلاسه کړي.
په دې برخه کې د افغانستان لپاره د امریکا پخوانی ځانګړی استازی او د دوحې د تړون لاسلیک کوونکی، زلمی خلیلزاد، هم مهم رول لرلی شي. نوموړي د افغانستان د وضعیت، د اسلامي امارت د چارواکو او د سیمې د سیاسي تحولاتو په اړه امریکا ته پراخ معلومات وړاندې کړي دي. امکان لري چې امریکا د پاکستان د ادعاوو او د خلیلزاد یا نورو سرچینو د معلوماتو ترمنځ پرتله وکړي او وروسته پرېکړه وکړي.
درېیم احتمال، چې له سیاسي پلوه ځانګړی اهمیت لري، دا دی چې امریکا د افغانستان په جګړه کې د پاکستان د رول د بیا ارزونې لپاره بېلابېل معلومات او نظرونه راټولوي. دا موضوع ځکه مهمه ده چې کمېسیون یوازې د امریکا کړنې نه ارزوي، بلکې د سیمې د هېوادونو رول او د افغانستان پر جګړه د سیمهییزو تحولاتو اغېز هم د دې ارزونې برخه ده.
خو یو بل ټکی هم د پام وړ دی:
امریکايي پلاوی داسې مهال د پاکستان د پوځ له قوماندان سره لیدنه کوي چې پاکستان هڅه کوي ځان د سیمهییز امنیت له مهمو لوبغاړو او د افغانستان په مسئله کې له اغېزمنو هېوادونو څخه وښيي. له بلې خوا، امریکايي کمېسیون هم ویلي چې غواړي خپل راپور د هر اړخیزې ارزونې او شواهدو پر بنسټ چمتو کړي. له همدې امله، ښايي دا لیدنه د امریکا لپاره یوازې یوه تشریفاتي ناسته نه وي، بلکې د پاکستان د روایت د اورېدو او د جګړې د نورو اړخونو له روایتونو سره د هغه د پرتله کولو فرصت وي.
له دې لیدلوري، یوازې د دې لیدنې پر بنسټ باید داسې پایله وانخیستل شي چې ګواکې امریکا د پاکستان دریځ منلی یا یې د افغانستان پر وړاندې کومه مشخصه پرېکړه کړې ده. له نورو شواهدو پرته دا ډول پایله اخیستل به له وخته مخکې وي.
خو له دې سره سره، یو مهم حقیقت شته:
افغانستان یو ځل بیا د سیمې د امنیتي خبرو اترو پر یوه مهم محور بدل شوی او پاکستان هم هڅه کوي چې د افغانستان اړوند د امنیتي روایت په جوړولو کې اساسي رول ولري.
له همدې امله، د افغانستان لپاره مهمه ده چې تحولات په دقت وڅاري او اجازه ورنه کړي چې د کوم هېواد یو اړخیز روایت، که هغه پاکستان وي یا بل هېواد، په نړیوالو محافلو کې د افغانستان په اړه د یوازیني موجود روایت په توګه وړاندې شي.
که امریکا رښتیا هم غواړي له افغانستان څخه د شل کلنې جګړې درسونه واخلي، نو د دې جګړې ارزونه به د افغانستان د خلکو له غږ پرته بشپړه نه شي؛ ځکه افغانستان یوازې د جګړې ډګر نه و، بلکې افغانانو د دې جګړې تر ټولو سترې سیاسي، امنیتي او ټولنیزې پایلې هم زغملې دي.
له همدې امله، اصلي پوښتنه دا نه ده چې امریکا ولې له پاکستان سره لیدنه کړې؛ مهمه پوښتنه دا ده:
ایا د پاکستان د روایت تر څنګ به د افغانستان روایت هم په هماغه کچه او د واقعي شواهدو پر بنسټ واورېدل شي؟
د دې پوښتنې ځواب کولی شي د دې لیدنې د موخو او پایلو په اړه زموږ درک لا روښانه کړي.
#امیدراډيو