د پاکستان د سیاسي کړکېچ او امنیتي ننګونو نوې ازموینه

د پیل خبرې
د پاکستان د پخواني لومړي وزیر عمران خان د پلویانو له لوري د اسلام‌اباد په لور د لاریونو پيلېدنه په دغه هېواد کې د سیاسي کړکېچ یوه بله نښه ده. د پاکستان تحریک انصاف ګوند (پي‌ټي‌ای) چې لا هم په خیبر پښتونخوا کې پراخ سیاسي نفوذ لري، د خپل بندي مشر د خوشې کېدو په غوښتنه یې د لاریونونو نوی فصل پیل کړی دی.
د دغه لاریون مشري د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدی کوي. نوموړي د پېښور په بخشي پله سیمه کې د لاریون ګډونوالو ته په وینا کې د خلکو له پراخ ګډون مننه کړې او ویلي یې دي چې د لاریون د ګډونوالو په ولولو او سیاسي اراده کې کمښت نه دی راغلی. هغه ژمنه کړې چې په چارسده کې به د راتلونکي پړاو د پلان یوه برخه او په صوابۍ کې به وروستی پلان اعلان کړي.
باید یاده شي چې په پاکستان کې دا نوي خوځښتونه یوازې د عمران تر ازادېدو محدود نه دي؛ بلکې د حکومت او اپوزیسیون ترمنځ د واک، سیاسي مشروعیت، امنیتي سیاستونو او مذاکراتو پر څرنګوالي اختلافات د دې کړکېچ تر شا نور مهم عوامل دي. په ورته وخت کې، اقتصادي ستونزې او د پاکستان په لوېدیځو سیمو کې د وسله‌والو بریدونو زیاتوالی د حکومت لپاره د وضعیت اداره کول لا ستونزمنوي.

له پېښور پیل شوی لاریون تر اسلام‌اباد
د تحریک انصاف ګوند د پلویانو لاریون د اکتوبر په څلورمه له لکي مروت څخه پیل شو. د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدي د دغه کاروان مشري کوي او ګډونوال یې غواړي د اسلام‌اباد پر لور حرکت وکړي.
د لاریون موخه د عمران خان خوشې کېدل او د هغه د سیاسي راتلونکي په اړه د تحریک انصاف د غوښتنو مطرح کول دي. د لاریون د پیل په اړه د نړیوالو رسنیو په خپلو راپورونو کې ویلي، چې زرګونو کسانو په لومړني پړاو کې ګډون کړی وو. دغه لاریون وروسته د خیبر پښتونخوا بېلابېلو سیمو ته وغځېد او بیا پسې پېښور ته ورسېد.
سهیل اپریدي د پېښور په بخشي پله سیمه کې وویل چې د ښار له یوه سره تر بل سره د لاریون د تېرېدو پر مهال د ګډونوالو په ولولو کې کمښت نه دی راغلی. نوموړي له خلکو مننه وکړه او له ګډونوالو یې وغوښتل چې خپل نظم وساتي او راتلونکو پړاوونو ته چمتو واوسي. د هغه په وینا، په چارسده کې به د لاریون د راتلونکې تګلارې یوه برخه اعلان شي او په صوابۍ کې به وروستی پلان وړاندې کړي.

ولې د عمران خان موضوع لا هم د پاکستان د سیاست په مرکز کې ده؟
عمران خان د ۲۰۲۲ کال په اپرېل کې د پارلماني عدم اعتماد له لارې د لومړي وزارت له څوکۍ لرې شو. نوموړي وروسته پر پوځي ادارې او سیاسي مخالفانو تورونه ولګول چې د ده د حکومت په لرې کولو کې یې رول درلود.
عمران خان د ۲۰۲۳ کال په اګست کې زنداني شو او ورپسې د هغه پر وړاندې په بېلابېلو قضیو کې حقوقي قضیې راپورته شوې. تحریک انصاف د هغه نیول کېدل او قضیې سیاسي انګېزې بولي، خو د پاکستان حکومت د قانوني بهیر پر خپلواکي او د قضايي پرېکړو پر رعایت ټینګار کوي.
د الجزیرې د تېرې اونۍ په راپور کې چې د پخواني لومړي وزیر قضیه یې څېړلې وه لیکلي، د عمران خان پر وړاندې د څو قضیو د محکومیتونو پر ضد په استیناف کې د پام وړ بدلونونه راغلي وو او له محکومیتونو پرته د هغه د بندي پاتې کېدو حقوقي وضعیت هم د سیاسي بحث برخه وه. له همدې امله، د هغه د خوشې کېدو غوښتنه یوازې د یوه سیاسي مشر د ملاتړ موضوع نه ده؛ بلکې د قانوني بهیر، سیاسي سیالۍ او د حکومت او اپوزیسیون د اړیکو له بحثونو سره هم تړاو لري.
د عمران خان د پلویانو لپاره هغه لا هم د سیاسي بدلون او د اوسني نظام پر وړاندې د مخالفت مهم سمبول دی. د حکومت او اپوزیسیون ترمنځ د باور نشتوالی، د سیاسي اختلافاتو دوام او د هغه د قضیو په اړه د دواړو خواوو متضاد دریځونه د دې موضوع د اوږدېدو مهم عوامل دي.
له بلې خوا، د عمران خان د خوشې کېدو غوښتنه د تحریک انصاف لپاره د خپلو پلویانو د راټولولو او سیاسي تحرک د ساتلو وسیله هم ګرځېدلې ده. د لاریون له لارې دا ګوند غواړي وښيي چې د خپل مشر له زنداني کېدو سره سره یې ولسي ملاتړ له منځه نه دی تللی.

د پاکستان مرکزي حکومت د تحریک انصاف د لاریون مخالفت کړی او ویلي یې دي چې ګډونوالو ته به اسلام‌اباد ته د ننوتلو اجازه ورنه کړي.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي ویلي چې حکومت به اجازه ورنه کړي چې لاریون په پلازمېنه کې د خلکو ورځنی ژوند او کاروبار ګډوډ کړي. هغه ګواښ کړی چې که لاریون کوونکي له ټاکل شویو محدودیتونو سرغړونه وکړي، حکومت به یې پر وړاندې اقدامات وکړي.
د نړیوالو رسنیو د راپورونو له مخې، د اسلام‌اباد پر لور غځېدلې ځینې مهمې لارې په کانټینرونو تړل شوې دي او امنیتي تدابیر زیات شوي دي. خو د حکومت د دریځ او د اپوزیسیون د غوښتنو ترمنځ واټن د کړکېچ د حل لپاره مهمه ننګونه ده.
په دې حالت کې اساسي پوښتنه دا ده چې ایا حکومت کولای شي د امنیت د ساتلو او د سوله‌ییز اعتراض د حق ترمنځ توازن وساتي؟ په ورته ډول، د تحریک انصاف لپاره هم مهمه ده چې د خپلو سیاسي غوښتنو د مطرح کولو پر مهال د ګډونوالو خوندیتوب، د عامه شتمنیو ساتنه او د خلکو د ورځني ژوند حقونه په پام کې ونیسي. که د دواړو خواوو ترمنځ اختلافات یوازې د فشار او ګواښونو له لارې تعقیب شي، د سیاسي جوړجاړي امکانات محدودېدای شي.

د مذاکراتو پرلپسې ناکامي؛
د لاریون له پیل مخکې د پاکستان د مرکزي حکومت او تحریک انصاف ترمنځ د خبرو اترو هڅې شوې وې، خو دواړه خواوې د مهمو موضوعاتو په اړه هوکړې ته ونه رسېدې. د الجزیرې د اکتوبر د څلورمې نېټې راپور وايي، د لاریون د ځنډولو په موخه د مذاکراتو دوه پړاوونه ترسره شوي وو، خو د اختلافاتو له امله ناکام شول. په مهمو موضوعاتو کې د عمران خان د خوشې کېدو غوښتنې، د سیاسي خبرو اترو شرایط او په خیبر پښتونخوا کې د ترهګرۍ ضد اقدامات شامل وو.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي د مذاکراتو د ناکامۍ پړه د خیبر پښتونخوا پر اعلی وزیر اچولې او ادعا یې کړې چې سهیل اپریدي د هوکړې په بهیر کې خنډ رامنځته کړی دی. خو د تحریک انصاف مشران د مذاکراتو په اړه د حکومت له دریځ سره موافق نه دي او د سیاسي اختلافاتو د حل لپاره د خبرو اترو پر اړتیا ټینګار کوي. د مذاکراتو د بیا پیلولو دغه هڅه ښيي چې د تحریک انصاف په داخل کې لږ تر لږه ځینې مشران د لاریون ترڅنګ د سیاسي حل لپاره هم لاره پرانیستې ساتل غواړي. البته، تر هغه چې دواړه خواوې د خبرو اترو پر اجنډا، شرایطو او پایلو ګډ تفاهم ته ونه رسېږي، د مذاکراتو بیا پیل په خپله د کړکېچ د حل ضمانت نه شي کېدای.
د پاکستان د اوسني کړکېچ یوه مهمه برخه د مرکزي حکومت او د خیبر پښتونخوا د ایالتي حکومت ترمنځ د امنیتي سیاستونو اختلاف دی. مرکزي حکومت ادعا کوي چې د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې لپاره د ایالتي حکومت همکاري اړینه ده او په دې برخه کې باید د ملي امنیت تګلارې په ګډه پلې شي. د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي د مذاکراتو د ناکامۍ له لاملونو څخه په خیبر پښتونخوا کې د ترهګرۍ ضد اقداماتو پر څرنګوالي اختلاف یاد کړی دی.
خو د تحریک انصاف مشران ټینګار کوي چې د خیبر پښتونخوا امنیتي وضعیت باید د سیمې د خلکو د تجربو او اندېښنو په پام کې نیولو سره اداره شي. سهیل اپریدي تر دې وړاندې ویلي وو چې د تېرو پوځي عملیاتو له امله د قبايلي سیمو اوسېدونکي له ګڼو ستونزو او کړاوونو سره مخ شوي دي. دا اختلاف یوازې د دوو سیاسي ډلو ترمنځ د نظر اختلاف نه دی؛ بلکې د امنیت، سیمه‌ییزې خپلواکۍ، د ایالتي حکومت د واکونو او د پوځي عملیاتو د اغېزو په اړه پراخ بحثونه رانغاړي.
په داسې وضعیت کې، د پاکستان مرکزي حکومت له یوې خوا د وسله‌والو بریدونو د مخنیوي اړتیا لري او له بلې خوا د تحریک انصاف په مشرۍ د ایالتي حکومت سره سیاسي اختلافات لري. پاکستان سیاسي کړکېچ په داسې وخت کې روان دی چې دغه هېواد له اقتصادي فشارونو سره هم مخ دی. د پورونو دروند بار، د مالي سرچینو اړتیا، د اقتصادي اصلاحاتو غوښتنې او د نړیوالو مالي بنسټونو پر ملاتړ تکیه هغه موضوعات دي چې د حکومت د اقتصادي سیاستونو پر څرنګوالي اغېز لري.
د رویټرز د اکتوبر اوومې نېټې د راپور له مخې، د پیسو نړیوال صندوق (IMF) او پاکستان د مالي مرستې د پروګرام بیاکتنې په اړه د کارکوونکو په کچه هوکړې ته رسېدلي دي. د دې هوکړې له مخې، پاکستان ته د شاوخوا ۱٫۲۱ میلیارد ډالرو د تمویل د برابرېدو امکان شته، خو د پیسو ورکړه د صندوق د اجرائیوي بورډ تصویب ته اړتیا لري.
دا هوکړه د پاکستان لپاره د بهرنیو مالي سرچینو د دوام له اړخه مهمه ده، خو د مالي مرستې ترلاسه کول په خپله د اقتصادي ستونزو د بشپړ حل معنا نه لري. د پورونو د ورکړې، د دولتي لګښتونو، د مالیاتو د راټولولو او د خلکو د ژوند د لګښتونو په اړه ستونزې لا هم د اقتصادي سیاستونو مهمې برخې دي. سیاسي بې‌ثباتي کولای شي پر پانګونې، سوداګریزو فعالیتونو او د اقتصادي اصلاحاتو پر پلي کېدو منفي اغېز وکړي. د لاریونونو له امله د مهمو لارو تړل کېدل، د امنیتي تدابیرو پراخېدل او د پلازمېنې د فعالیتونو ګډوډېدل هم د سوداګرو او عامو خلکو لپاره اضافي ستونزې رامنځته کولای شي.
البته، د پاکستان اقتصادي ستونزې یوازې د تحریک انصاف د لاریونونو پایله نه ده. دغه ستونزې پراخې او اوږدمهالې ریښې لري. خو د سیاسي ثبات نشتوالی د هغو د حل لپاره د حکومت د پرېکړو او اصلاحاتو بهیر ستونزمنولای شي. له همدې امله، د پاکستان سیاسي مشرانو ته یوازې د واک پر سر د اختلافاتو حل نه، بلکې د اقتصادي اصلاحاتو لپاره د دوامدار سیاسي تفاهم رامنځته کول هم مهم دي.

د لاریون راتلونکی او د سیاسي جوړجاړي امکانات
د سهیل اپریدي له لوري په چارسده او صوابۍ کې د لاریون د راتلونکو پړاوونو د پلان د اعلان ژمنه ښيي چې تحریک انصاف غواړي خپل حرکت په منظم ډول مخته یوسي. خو د لاریون راتلونکی به د څو مهمو عواملو تر اغېز لاندې وي.
لومړی، د ګډونوالو شمېر او د هغوی د لاریون دوام به د ګوند د سیاسي فشار پر کچه اغېز ولري. دویم، د حکومت امنیتي اقدامات او د اسلام‌اباد پر لور د لارو د تړلو دوام به د کاروان پر حرکت اغېز وکړي. درېیم، د مذاکراتو د بیا پیلولو هڅې ښايي د سیاسي جوړجاړي لپاره نوې زمینه برابره کړي.
څلورم، د خیبر پښتونخوا امنیتي وضعیت او د مرکزي او ایالتي حکومتونو ترمنځ همکاري به د کړکېچ په مدیریت کې مهمه وي. که دواړه خواوې د امنیتي موضوعاتو په اړه د خبرو اترو ګډ چوکاټ رامنځته کړي، د سیاسي اختلافاتو د لا پراخېدو مخه نیول کېدای شي.
خو که د لاریون پر مهال تاوتریخوالی رامنځته شي، د خلکو تګ راتګ او سوداګریز فعالیتونه ګډوډ شي یا امنیتي ځواکونه او لاریونوال له یو بل سره مخامخ شي، د سیاسي کړکېچ د ژورېدو خطر به زیات شي. دا احتمال دی، نه د راتلونکو پېښو په اړه حتمي وړاندوینه.

پایله
د عمران خان د پلویانو لاریون د پاکستان د سیاسي کړکېچ یوه مهمه برخه ده، خو د دغه کړکېچ ریښې تر یوه لاریون او یوې سیاسي غوښتنې ژورې دي. د حکومت او اپوزیسیون ترمنځ د باور نشتوالی، د عمران خان د زنداني کېدو په اړه اختلافات، د مرکزي او ایالتي حکومتونو ترمنځ د امنیتي سیاستونو لانجه او اقتصادي فشارونه د پاکستان اوسنی وضعیت پېچلی کړی دی. د تحریک انصاف لپاره لاریون د خپل سیاسي نفوذ د ساتلو او د عمران خان د خوشې کېدو د غوښتنې د مطرح کولو وسیله ده. په مقابل کې، مرکزي حکومت د امنیت او عامه نظم د ساتلو پر اړتیا ټینګار کوي. خو د دواړو خواوو ترمنځ د اختلافاتو دوام ښيي چې یوازې امنیتي تدابیر او سیاسي فشارونه د کړکېچ د تلپاتې حل لپاره کافي نه دي.
د پاکستان د ثبات لپاره تر ټولو مهمه اړتیا دا ده چې د سیاسي سیالۍ او امنیتي اختلافاتو د حل لپاره د خبرو اترو یوه اغېزمنه لاره رامنځته او په واقعي مانا هغه واقعیتونه او ننګونې ومني چې اوسمهال یاد هېواد ورسره مخ دی.
#امیدراډيو